Орталық Азия елдері Ауғанстандағы тұрақсыздық пен Украинада жалғасқан соғысқа алаңдаушылық білдіруде
Шанхай ынтымақтастық ұйымы (ШЫҰ) Еуразиядағы қауіпсіздіктің жаңа архитектурасын қалыптастырып жатқан дамушы мемлекеттер үшін маңызды алаңға айналып отыр. Бұл блок, Қытай мен оның серіктестері ұсынған көп-орталықты әлем идеясы мен Еуразия елдерін өзара жақындастыратын негізгі құралдардың біріне айналуда.
Сауда соғыстары, Шығыс Еуропа мен Таяу Шығыстағы шиеленістер, сондай-ақ Қытай-АҚШ бәсекелестігі жағдайында ШЫҰ елдерінің саммиті бір-орталықты әлем моделінен біртіндеп бас тартудың белгісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Пекин өзін Еуразиялық дипломатияның сәулетшісі әрі Жаһандық Оңтүстіктің» тұрақтандырушы акторы ретінде танытуға ұмтылуда. Қытай ШЫҰ ұйымын «әділ әлемнің ортақ тағдыры» тұжырымдамасын алға жылжытудың және инфрақұрылымдық жобаларды дамытудың алаңы деп қарайды.
Мәскеу ұйымды Батыстың санкциялық қысымына қарсы стратегиялық позициясын сақтаудың құралы ретінде көреді. Ресей саммитте Қытай және өзге де серіктестермен аймақтық қауіпсіздік мәселелері бойынша келісіп, санкцияларды айналып өтетін экономикалық ынтымақтастықты кеңейткісі келеді. Қытай мен Ресей көп-орталықты әлемге қатысты ұқсас көзқарас білдіруге және ұйымның басымдықтары мен жоспарлары бойынша саяси консенсусқа қол жеткізуге мүдделі. Әлбетте, бұл ұйымда Пекиннің ағалық әрі жетекші рөлі айқын. Қытай мен Ресей дағдарыс кезінде біріге алғанымен, жетістіктерге келгенде әрқашан үйлесім таба бермейді.
Түркия, Әзірбайжан және Армения тарапынан ұйымға деген қызығушылықтың артуы, оның Шығыс пен Батыс арасында тепе-теңдікке ұмтылған елдер үшін тартымды екенін айғақтайды. Геосаяси дағдарыс жағдайында Иран да Шығысқа қарай бағыт алуда. АҚШ пен Еуропа ШЫҰ саммитін Қытай мен Ресейдің ықпалын арттырып, балама күш орталығын қалыптастыру тетігі ретінде қарастырса, Трамп оны ірі державалардың бәсекелестігі тұрғысынан қабылдап, аймақтық форматтарға терең үңілмейді.
Алайда ұйымның әлеуетін шектейтін ішкі қайшылықтар да бар. Әсіресе, Қытай мен Үндістан арасындағы стратегиялық бәсекелестік пен үнді-пәкістан шиеленісі болғаны анық. Нью-Дели экономикалық мүдделерді қауіпсіздік мәселелерінен бөле қарағанды жөн санайды, ал Пекин Трамппен арасы суыған Үндістанға қарым-қатынастарды қайта жүктеу қажеттігін айтады. Дегенмен, бұл альянстарда жедел өзгерістерді күтуге әлі ерте. Үндістер импульспен емес, стратегиямен жүреді.
Орталық Азия елдері үшін ШЫҰ – аймақтық сын-қатерлерді шешу мен тепе-теңдік іздеудің құралы. Аймақ елдері Ауғанстандағы тұрақсыздық пен Украинада жалғасқан соғысқа алаңдаушылық білдіруде.
Қазақстан көпвекторлы саясаты аймақтық тұрақтылықты нығайтудың құралы болатынын көрсетіп отыр. Астана жаһандық орталықтардың ортасында өзінің дәнекер бейнесін қалыптастырып, шиеленістерді азайту үшін прагматикалық диалогқа, экономикалық ықпалдастыққа және мәдени дипломатияға сүйенеді. Бейжіңдегі кездесуде Тоқаев Қытайдың Қазақстанның саясатындағы ерекше маңызын тағы да атап өтті. Бұл әрі Бейжіңге, әрі басқа державаларға берілген маңызды белгі сияқты. Қытайдың басты серіктесі мәртебесі Астананың аймақтағы салмағын арттырып, нәзік тепе-теңдік сақтауды және көпвекторлы саясатты жалғастыруды талап етеді.
Екі ел басшылары арасындағы жеке байланыстар стратегиялық әріптестікті жаңа деңгейге көтеріп отыр. Қазақстан «Бір белдеу, бір жол» аясындағы инфрақұрылымдық жобалар арқылы экономиканы жаңғыртуға басымдық беріп, ал мәдени-гуманитарлық бастамалар тәжірибе алмасумен қатар Қытайдың өңірдегі бейнесін анықтауға көмектеседі. Алайда дипломатиялық мәлімдемелердің астарында Қытай ықпалымен жақындасу байқалады: көшбасшылардың жиі кездесуі диалогтың жақын әрі жеке сипатын көрсетеді. Дегенмен, Қытайдың тарихи пайымымен жақындасу, инвестициялардың бір жақты артуы тәуелділікті арттыруы және жылдам секулярлану сияқты қауіпсіздік саласындағы күн тәртібін кеңейту белгілі бір тәуекелдерді туындата ма? деген сұрақтар да бар. Ал «түпкі мүдделерді» қолдау риторикасы Бейжіңнің Орталық Азиядағы басымдықтарын бекітіп, онда Астана негізгі рөл атқаратын ойыншыға айналып барады.
Бүгінде ШЫҰ тек Шығыстың ірі мемлекеттері үшін стратегиялық мүдделерін қорғайтын платформа ғана емес, сонымен бірге, аймақтық және жаһандық күштер теңдігіне ықпал ететін “орта күштердің” бастамаларына да кеңістік ұсынатын ұйым болуы тиіс. ШЫҰ күрделі институционалдық құрылымына қарамастан, қарқынды кеңейіп келе жатқан ұйым деп айтқан жөн. Қытайды бастаған Еуразия елдерінің Батыстан төнетін сыртқы қысымнан жауап ретінде аймақтық ынтымақтастық пен қауіпсіздік жүйесін реттеуге ұмтылысын айтуға болады. Ұйымның басты міндеті – ШЫҰ жеке мемлекеттердің үстемдігі емес, тең серіктестік алаңы екенін дәлелдеу.
Жанат Момынқұлов,
шығыстанушы