Инклюзивті білім беру саласына реформа керек
Астанада жақында кішкентай баланың бетін пышақпен тілгілеп кеткен жасөспірімнің қылмысы бүкіл елдің жағасын ұстатты. «Есік алдында жүрген балаларымызға қауіп төніп тұр екен ғой» деп, желіде дабыл қаққан адамда есеп жоқ. Бірі ұсталған жасөспірімді түрмеге қамау керек десе, екіншісі одан ауыр жаза беру керек деседі. Бірақ ол баланың психикалық есепте тұрғаны, бұл бір ғана оқиға қоғамда реттелмей жатқан үлкен мәселеден хабар беретініне көбі үңіле бермейді.
Qaz365.kz тілшісі бұл кейсті белгілі журналист Гүлбану Әниятқызымен талқылады. Гүлбанудың өзі алты жастағы ерекше баланың анасы. Жылдар бойы қызын қатарға қосу үшін барын салып, күресіп жүрген ол қоғамды Астанадағы лифтідегі оқиғаның жұрт назар аудара бермейтін басқа жағына үңіліп көруге шақырады. Елдегі жалпы білім беретін мектептерде 230 мыңға жуық бала инклюзивті білім алатынын ескерсек, бұл шынында да мемлекет те, қоғам да назар аударарлық үлкен мәселе екенін аңғарамыз.
– Инклюзивті білім беру мәселесіне не себепті қазір көп назар аударылып жатыр? Мемлекет инклюзивті білімге сұранысты қанағаттандырып отыр ма? Бұл мәселенің өзектілігі жайлы жалпы өзіңіз қандай ой түйдіңіз?
– Инклюзивті білім беру мәселесіне көп назар аударылып жатқаны – біріншіден, қазіргі таңда ерекше балалар көбейген. Оның үстіне Президент инклюзивті қоғам туралы өз Жолдауында да айтты. Қазір мемлекет осы салаға қатты ден қойып жатыр. Бұл мәселенің өзектілігіне тоқталсақ. Мемлекет инклюзивті қоғам құрамыз дегенімен, біздің мектептер де, қоғам да әлі дайын емес. Мысалға, бүгін маған бір мұғалім жазды. 32 оқушы оқитын сыныпта инклюзивті білім алатын бір баланы қосып қойды дейді. Бірақ ол баланың жанына не тьютор, не методист бермеген. Мұғалім «31 балаға қараймын ба, әлде сол ерекше балаға қараймын ба» дейді. Ол мұғалімге де, өзге 31 оқушыға және сол ерекше балаға да қиын. Бізде инклюзивті білім беру жетілмеген. Оны дамыту керек. Өткенде бір министрлік мамандар жоқ, оқытамыз деді. Тьюторлардың өзі не істеу керектігін білмейді. Баламен қалай жұмыс істеу керек, оны қалай бейімдеу керек, дені сау балаларды қалай дайындау керек, оны ешқайсысы білмейді. Әйтеуір, инклюзивті қоғам құруымыз керек, білім беруіміз керек деп баланы қабылдап алған. Ерекше балада агрессия, буллинг болуы мүмкін. Сондай-ақ айтқанды түсінбеуі мүмкін. Менің де ерекше балам бар. Сонда мұғалім 31 балаға назар аудара ма, әлде ерекше балаға назар аудара ма.. Сол себепті мұғалімдер де қиналады, балалар да қиналады.
– Отыз екі баланың ата-анасы арыз жазып, ол баланы басқа мектепке ауыстырып жіберуі мүмкін немесе бала қайтадан үйінде отырып қалуы мүмкін ғой. Арыз жазылса, мектеп директоры не істеуі керек?
– Енді мектеп директорлары мен мұғалімдер не істейді. Олар үшін шешім – ол баладан тез құтылу. Мен өзім сондай чаттарда көп отырамын. Сонда ерекше баланың анасына мұғалім және 31 баланың ата-анасы «балаңды алып кет» дейді екен. Оқушы мектепте көргенін айтып келеді ғой. Мәселен, бір ерекше бала біреудің қолын тістеп алды, содан бір сабағымыз өткен жоқ деп ата-анасына айтады. Әрине, әр ата-ана балам білім алса екен, жақсы оқысын деп ойлайды ғой. Ең оңай жолы – ерекше баланы мектептен шығарып, үйде оқыту. Бірақ Конституция бойынша әр адам мемлекеттен тегін білім алуға құқылы. Сондықтан ол балаларды шығарып жіберуге ешкімнің құқы жоқ. Ата-анаға психологиялық қысым «бүкіл ата-ана балаңыздың оқуына қарсы болып жатыр» дегеннен туындайды. «Баласынан нәтиже жоқ» деп күнде мектепке шақыртады. Сонда ата-аналар не істейді? Айта берсе, ескерту жасала берсе, баласы күнде жылап келсе, әрине, бала да «бармаймын» деп шығады. Амал жоқтығынан арыз жазып, баланы «өз еркіммен алып кетемін» дейді ата-анасы. Сөйтеді де, басқа мектепке береді. Ол мектеп те ала қоймайды. Егер қабылдаса, тура осы жағдай ол жақта да қайталанады. Ол баланың ата-анасы жұмыс істемей ме? Кез келген адам шаршайды ғой, дұрыс па? Содан кейін амал жоқ, үйде оқытады. Ал инклюзивті қоғам құрудың, білімнің негізі – баланы қоғамға бейімдеу, қоғамды керісінше осындай адамдарға үйрету. Сондай түсіністікпен қабылдауымыз керек. Сондықтан бұл мәселе өте шикі күйінде қалып отыр.
– Ал тьюторды ата-ана өзі жалдай ма? Әлде мемлекет ондай мамандарды бекітуге міндетті ме?
– Мемлекет беруі тиіс. Бірақ түсінгенім, балаға қарап отыратын тьюторды барлығына бірдей бермейді екен. Диагнозына, деңгейіне қарап, кейбір балаға бермейтін көрінеді. Ол – бөлек мәселе. Бір аутист баланың ата-анасы ортақ чатта жазып отырады. Оның баласы тьютордың бетін тырнап алған. Сөйтіп, әлгі маман «баламен жұмыс істемеймін» деген. Негізі тьютордың міндеті – сол ортаға, қоғамға бейімдеу. Бала бекерден-бекер агрессия көрсетпейді. Бала үйде керемет болса да, мектептен солай болып келеді. Себебі неде? Өйткені, бала ерекше болғанымен, онда да сезім, түйсік бар. Бала тьютордың тек өзімен амалсыз айналысып отырғанын сезеді. Ол тілмен айта алмауы мүмкін, сондай агрессия көрсетуі, қолындағы қаламын лақтырып жіберуі немесе бетін тырнап алуы мүмкін.
Ал кешегі мектепте кішкентай балаға жасөспірімнің пышақпен тап беруі әрең жүрген ата-ана, мектеп, мұғалімдерге «жақсы» болды. «Бүгін қолындағы қаламын лақтырса, ертең оны көзіне тығып алуы мүмкін, сондықтан кеш қалмай тұрғанда бұл баладан құтылайық» деген ойлар, сөздер көбейе бастауы мүмкін.
– Балалардың арасында сондай оқыс жағдай болса, ол кезде кім жауапты болады? Мұғалім бе, тьютор ма, ата-ана ма?
– Оқыс жағдай болса, әрине, бірінші кезекте тьютор жауапты болады. Заңгер емеспін, егжей-тегжейін білмеуім мүмкін. Жауапты болып қабылдаған соң бірінші кезекте, әлбетте мектеп жауапты деп ойлаймын. Тьюторға бөлек білім беруі керектігін өткенде министр де айтып қалды. Оларды да дайындау керек. Баланы бейімдеуге олардың өзі дайын емес. Мамандар тапшы екенін мемлекеттің, биліктің өзі мойындап отыр. Мамандарды оқытып, енді ғана осыны енгізбекші.
– Ерекше балалар жалпы сыныптың білім сапасына да әсер етуі мүмкін ғой. Ондай да мәселенің шеті шығатын сияқты.
– Мұғалім «31 балаға қараймын ба, әлде ерекше балаға қараймын ба» дейді. Баламен бала жанжалдасып қалса, ол дауды реттеудің өзіне 10-15 минут, тіпті жарты сағат кетіп қалуы мүмкін. Сондықтан, бұл мәселе баланы мектептен шығарып жіберумен шешілмейді деп ойлаймын. Бұл мәселені мемлекет мықтап қолға алу керек. Егер шындап инклюзивті қоғам құрамыз десе, мамандарды даярлау керек. Тьюторлардың айлығы да төмен деп естідім. Маман балаға шетелдегідей назар аударуы керек. Білікті мамандарды алып, қосымша курстар ашу керек, шетелге жіберіп, арнайы бағдарлама қабылдау керек шығар. Сөйтіп, сондай баламен жұмыс істеуге олардың өздері де дайын болуы тиіс. Біз балаларды ақылы орталықтарға апарып жүрміз. Ондағы мамандардың бәрі де ерекше балалармен жұмыс істейді, ешқандай шағымданбайды. Әр сағатына 6-7 мың, 10 мың теңгеге дейін алады. Балаңызбен жарты-ақ сағат айналысқаны үшін! Логопедтің өзі қазір 40 минут үшін 7 мың теңге алады. Меніңше, тьюторлардың айлығы төмен болғаннан кейін ешқандай қызығушылық жоқ. Олар – ақша үшін барып-келсем болды деп жүрген адамдар.
Баланы үйде оқытқанда да проблема бар. Маман немесе мұғалім «кептелісте болдым, қалып қойдым» деп түрлі себеп айтуы мүмкін. Үйдегі жағдай бөлек. Бала өзін үйде басқаша, мектепте басқаша ұстайды. Оқығысы келмейді. Мұғалім бекітілген уақытында отырады да, тұрып кетеді. Одан кейін қоғамдық ортада мектепке бару, өзін-өзі ұстау, басқа балалармен араласу – бәрі әлеуметтік ортаға бейімделу деп аталады. Сондықтан, мен үйде оқыту дегенді – «отписка», көзбояушылық деп санаймын. Оқыту деп есептемеймін.
– Білуімізше, ерекше балаларды оқытатын арнайы мектептер де бар ғой?
– Арнайы коррекциялық мектептер де бар. Ал не себепті ата-аналар ерекше балаларын сондай мектептерге бергісі келмейді? Себебі, ол мектептерге дәл сондай кілең диагнозы бар балалар, яғни науқас балалар барады. Кілең аутист болуы немесе ақыл-есі кем болуы мүмкін. ДЦП балалар да болады. Ерекше балалардың ерекшелігі – жаман қылықтарды тез үйренеді. Аутист бала дыбыс шығарып күлетін болса, тура соны басқа балалар қабылдайды. Сол кезде дамып келе жатқан бала кері кетеді. Мысалы, мен баламды дамытайын деп шырылдап жүрген көзі ашық, көкірегі ояу анамын. Ата-ана балаларын арнаулы мектептерге дамытайын деп әкеледі. Арнаулы мектепті жаман деуге келмейді, оның да берері бар. Бірақ өзге балалардың жаман қылықтарын қайталап, өзге балалар секілді керісінше, ессіз қылықтарды үйрену сияқтылар болады. Көбі содан қорқып, арнайы мектептерге баласын бергісі келмейді.
– Сіздің балаңыз балабақшаға бара ма? Балаңызды мектепке дайындап жатырсыз ба?
– Баламды ақылы орталықтарға тасимын. Ақылы орталықтарға барады. Себебі ол өзіне-өзі қызмет көрсете алмайды. Үлкен-кіші дәретке баруды білмейді. Сондықтан оны балабақшаға бергім келмейді. Бала балабақшаға барғанда қарыны ашқанын да айта алмайды, өзі жей алмайды. Оған біреу беріп отыру керек. Басқа балалар ойыншығын, тамағын тартып алса, қорғануды, қарсыласуды білмейді. Бір сөзбен айтқанда, бала өз-өзіне қызмет көрсете алмайтындықтан, мен балабақшаға бере алмаймын.
Балам үш-төрт тәрбиешісі бар, бір топта 5-10 баладан аспайтын, кейбір кезде ата-анасына кіруге рұқсат беретін шағын орталықтарға барады. Екі-үш сағат жүреді. Бірақ ерекше баланы жарты күнге балабақшаға қалдырып кету қауіпті деп есептеймін. Бұйырса, баламды мектепке берсем деймін. Жалпы білім беретін мектепке берем бе, әлде арнайы мектепке берем бе – білмеймін. Педагогикалық-медициналық психологиялық комиссия деген бар. Солардың өзі жолдама береді. Сол комиссияның шешіміне қарай көреміз.
– Шағын коррекциялық орталықтар балаларға жақсы көмектесе ме?
– Ерекше балаларды сол коррекциялық орталықтар тәрбиелейді. Менің қызымның барып жүргеніне алты жыл болды. Үш айынан бастап барды. Коррекциялық орталықтағы мамандардың айтқанын үйде күнде қайталап отыру керек. Сонда нәтиже болады. Ерекше баланың нәтижесін ұзақ күтуге тура келеді. Аз уақытта ерекше бала бәрін үйреніп кетеді деген жаңсақ пікір, жаңсақ түсінік. Біріншіден, ата-ана баласын осындай диагнозы бар деп қабылдауы керек. Екінші, жақсы маманды да тауып алған дұрыс. Өйткені, қазір бұл саланы бизнеске айналдырып жібергендер көп. Өте сауатты маман болуы тиіс. Мамандарға апарған кезде менің түсінгенім, әр балаға жеке хаттама, бағдарлама құрады. Мысалы, біз баланы мектепке, балабақшаға берген кезде бүкіл балаға жалпы Оқу-ағарту министрлігінің хаттамасы бойынша оқытамыз. Ал әр ерекше балаға жеке бағдарлама болуы керек. Мысалы, бір баланың түсінігі болмауы мүмкін, екіншісінің түсінігі болса да, сөйлей алмауы мүмкін. Бір баланың түсінігі де, сөйлеуі де жоқ болуы ықтимал. Әр баланың диагнозына қарай бағдарламасы тағайындалады. Сол бағдарлама бойынша психолог, дефектологтар тиісті жұмыс жүргізіп, әр баланың әлсіз тұсын дамытқан кезде ғана балада нәтиже болады. Ал екі рет логопедке апарудан нәтиже болмайды. Бұл тұтас ғылым деп есептеймін.
Мемлекет арнайы бағдарлама қабылдауы керек. Оны айтып та жүрмін. Баласына диагноз қойылған күннен бастап ата-ана неден бастап, қай маманға барып, не істеу керектігін білмейді. Ата-аналар «менің балама осындай диагноз қойып еді, не істеймін қыздар?» деп бір-бірінен сұрап отырады. Ата-аналар бір-бірін демеп, өзіміз күш болып алғанбыз. Атырау, Семей – маманы жоқ өңірлердегі еті тірі ата-аналары жиналып алып, Астанада үнемі маманды шақыртады. 10-15 күнге баласын қаратып, кешенді түрде оңалту шарасынан өткізеді. «15 күннің ішінде баламның түсінігі кәдімгідей қалыптасып қалды», «менің балам ойыншық ұстап, ойнайтын болды», «балам екі сөз айтатын болды» деп қуанып жатқан ата-аналар бар. Мемлекеттен де, ешкімнен де көмек сұрамай, өз қотырларын өздері қасып жүрген ата-аналар көп.
Көбінесе ерекше балаларын жетектеп жүгіріп жүргендер – аналары. Әкелері кей жағдайда ондай баласымен әйелін тастап кетеді. Ерекше баласы бар 10 отбасының жетеуінде әкесі кетіп қалады. Өйткені шыдамайды. Олардың аналары – нағыз медаль беретін адамдар. Аналар баласының емі үшін жылдар бойы жүгіріп жүр. Мен баламның «а» дегені үшін ақша төлеймін деп күлемін.
– Айына коррекциялық орталықтарға қанша ақша жұмсайсыз?
– Кемі айына 600 мың теңгедей кетеді. 300 мың теңгені бала күтушіге төлеймін. 220 мың теңгені коррекциялық орталыққа жұмсалады. Оған қоса, менің қызым музыкаға өте әуес. Ән айтқанды жақсы көреді. Аптасына екі рет музыка сабағына барады. Оған 80 мың теңге беремін. Сонда 600 мың теңге! Оған ары-бері жүретін таксиді қосыңыз, диеталық тамақтары бар.
– Мемлекет тарапынан ерекше балаларға қандай көмектер бар? Қандай да бір қолдауларды алдыңыздар ма? Ол ата-аналарға қаншалықты қолжетімді?
– Мен айтқан жаңағы комиссияға үш айдай кезекке тұрып, былтыр жазда жолдама алғанбыз. Соның факт бойынша менде жолдамасы бар. Сол жолдамадан кейін маған «сіз коррекциялық орталықтарға ақпан айына кезекке тұрдыңыз» деген СМС-хабарлама келді. Ойлаңызшы. Мен маусымның басынан 9 ай күттім. Ақпан айы келді. Хабарласады екен десем, ешкім хабарласпады. Өзім қоңырау шалсам, «біз наурыз айынан бастап қабылдаймыз» дейді. Наурызда аптасына екі-ақ рет екі-ақ сағат қабылдайды. Ал ерекше балалар ондай орталықтарға балабақша сияқты күн де баруы керек. Дамуы үшін күнде айналысуы тиіс.
Мен наурызда кірісемін. Комиссия қорытындысы маған алты айға ғана жарайды. Алты айдан кейін ПМПК-ға кезекке қайта тұрамын. Балам күзде жетіге толады. Қайтадан кезекке тұруың керек. Ол кезде баланың миы күн сайын дамып жатыр ғой. Баланы кішірек кезде қаншалықты ертерек бастасаңыз, соғұрлым жақсы дамыта аласыз. Сіз қазір жетіге толған балаға бір нәрсені үйрету үшін бір жыл жұмсасаңыз, үш жасында бір ғана ай жұмсауыңыз мүмкін. Себебі баланың миы қатып кетеді.
– Бұл жерде сонда жүйе де дұрыс болмай тұр ғой?
– Кезекте тұрған бала көп. Мемлекет белгілеген коррекциялық орталықтардың өзі де жертөле сынды жерде отырады. Өткенде сондай орталықтардың біріне Қайрат Сатыбалдыдан тәркіленген (бірінші президент Нұрсұлтан Назарбаевтың немере інісі) үйін беріпті. Коррекциялық орталықтардың өздері отыратын орындары жоқ. Жетіспейді. Мемлекеттің көңіл бөлмегенінен ғой.
Астанадағы Тұран көшесінде Республикалық балаларды оңалту орталығы бар. Оған бүкіл аймақ, ауылдан келеді. Соған мен көптен бері кезекте тұрмын. Мүгедектікке қалай алдық – содан бері тұрмыз. Ол жерде 21 күндік кешенді оңалту емін жасайды. Сол мерзімнің ішінде-ақ бала кәдімгідей жақсарып қалады.
– Жалпы білім беретін мектептерде қазір инклюзивті білім алып жатқан балаларға қоғамның көзқарасы қандай? Өйткені, қазір өзіңіз желіде бөліскен жазбадан бастап, қоғамда біршама жайттар болып жатқанын естіп отырмыз.
– Кешеден бері лифтідегі оқиға қатты талқыланып жатыр. Бұл кейс кәдімгідей қоғамдық резонансқа айналды. Сол жайттан кейін мектептерде, балабақшаларда «ерекше балалардан арылу керек» деген сияқты қоғамда бір ой пайда болды. Керісінше, инклюзияны екі-үш қадам артқа кетірген сияқты. Себебі ата-аналар да шулап жатыр. «Балаңды алып кет, қорқамыз» деп жазып жатқан көрінеді. Иә, ерекше балалардың ішінде агрессиясы көп балалар бар ғой. Бала мектепке өздігімен барып алған жоқ. ПМПК деген комиссия баланың диагнозын, психологиясын қарайды. Содан өткеннен кейін мектепке қабылданады. Енді сондай ата-аналар бұл жерде қысым көріп отыр. Қоғамның ерекше балаларға деген көзқарасы онсыз да жетісіп тұрмаған еді ғой. «Оған жолама», «ол жынды», «түрі жаман» дегендей қазақта түсінік бар. Оны мойындаймыз. Көбі солай қарайды. Ал шын мәнінде, мұндай жағдай кез келген адамның басында болуы мүмкін. Қазір тіпті көбейіп кетті.
Қоғам ерекше балаларды енді ғана түсініп, оларға толерантты қарап, бауырына баса бастап еді, осы оқиғадан кейін керісінше ерекше балалардан қорқу пайда болды. Лифтідегі оқиғадан кейін қаншама жазба жарияланды. Соның астындағы пікірлерді оқып отырсам, 80-90 пайызы «бұларды қоғамнан құрту керек», «түрмеде шірісін», «қоғамнан оқшаулау керек» деп жазып жатыр. Ол балалардың ата-анасы да, өзі де онсыз да өмірдің азабын шегіп жүр. Олардың ешқайсысы жетісіп жүрген жоқ. Ол бала 2020 жылдан бері психдиспансерде тіркеуде тұрады екен. Егер ол ауру болса, қоғамға қауіпті болса, баласын психдиспансерге неге өткізбейді деп жазыпты. Психдиспансерге баламды талай апарғанмын. Ол жердегі адамдар да турасын айтсам, жауыз деп айтуға болады. Кеше ғана Азаттық басылымы жариялады. Шымкенттегі психдиспансердегі қызды қалай зорлағанын естіген шығарсыз. Олар науқастардың қорғансыз екенін біледі. Дәріні салып-салып ұйықтатып, білгендерін істейді. Яғни, біздің қоғам қатігез. Сол жерде жұмыс істейтін мамандар да қатігез. Ол сала да жүйеге қойылмаған. Мен ол баланың ата-анасын ақтаудан аулақпын, бұл жерде ата-анасын жауапқа тарту арқылы мәселені шешпейміз. Біздің елде осы саланың өзіне реформа керек!
– Сіздіңше бұл мәселенің қандай шешімі бар? Өзге елдерде инклюзивті білім беру қалай жолға қойылған екен.
– Мысалы, шетелде таңертең баланы тастап, кешке жақын алып кететін орталықтар бар екен. Аутист қаншама бала адасып кетіп, көз жұмғанын да естіп, біліп жатырмыз. Аутист бір қыз тау-тасты аралап жүріп қайтыс болған. Сол баланың ата-анасы ұйықтап қалуы мүмкін. Өйткені, аутист балалардың ішінде ұйықтамайтындар да бар. Ата-ана тіршілік істеуі де керек. Жылдың 365 күні қасында отыра алмайды ғой. Сондықтан ондай балаларға арнайы орталықтар ашу керек. Ата-анасы қалдырып кете алатындай ол жер сенімді болуы тиіс. Ол жерге 24 сағат камера қойылуы керек. Оның бәрі – кешенді, мемлекет атқаратын ауқымды жұмыс. Бұл мәселе ата-анасын жауапқа тарта салумен шешілмейді. Менің айтарым осы. Біз себебімен емес, салдарымен күресіп жатырмыз. Ол үшін мемлекет кешенді әрі үлкен реформа жүргізуі тиіс. Себебі дабыл қағатын уақыт келді. Қазір екінің бірінің баласы сөйлемейді, дамуында кешеуілдеу бар.
– Сұхбат бергеніңіз үшін рақмет!
Нұрән Әділет