Дін мен ділді ұштастырған қазақтар
Жыл бойы қыстау мен жайлауда көшіп-қонып жүретін көшпенді қазақ халқы Рамазан айын қалай өткізді? Ғасырлар бойы қазақ қоғамы ислам дінін ата-баба жолымен ұштастырып, даланың өзіне тән ерекше рәсімдері мен салт-дәстүрлерін қалыптастырған. Qalam global жариялаған ақпаратты Qaz365.kz редакциясы ықшамдап, назарларыңызға ұсынады.
Қазақтар көп адаммен бас қоспай, отбасымен бірге ауыз ашқан
Тарихқа зер салсақ, ауызашарды (إفطار – Ифтар) қазақтар кешкі ас ретінде, көбіне отбасымен бірге өткізетін. 100-200 адамды шақырып, оны иін тірескен жұртқа арналған үлкен дастарқанға айналдыру дәстүрі тек осы заманда ғана бертін келе пайда болды. Тарихта дәулеті тасыған байлар, қазақ хандары мен сұлтандарының өзі қарапайым ғана шаңырағында отбасымен бірге ауыз ашқан.
Сол замандағы дастандарда, мысалы, Қыз Жібектің 80 түйеге тиелген жауһар мен бағалы заттары бар қалың малы сияқты дүние-мүлік туралы әңгімелер бар. Бірақ ауызашарға арналған үлкен дастархандар туралы айтылмайды. Бұл ауызашардың бастапқыда байлық немесе биліктің көрсеткіші емес, тек жақын отбасымен өткізілетін мәнді дәстүр болғанын растайды.
Ауызды құртпен ашқан
Бүгінде ауызашарды сумен немесе құрма жеп ашу дәстүрге айналғандай көрінеді. Бірақ дәстүрлі қазақ даласында ауызашар құртпен және ірімшік, қымызбен басталған. Рамазан айында ораза ұстаған адамның денесі күн бойы су мен минералдарды жоғалтады. Құрт жоғалған минералдарды толықтырып, дала халқының ауызашары үшін мінсіз тағам болған. Расымен бүгінгі күннің өзінде жүгіретін желаяқтар тұзды қолданып, суға қосып ішіп жатады. Себебі адамның денесіндегі минералдарды тұз толықтырады.
Фото: Өредегі құрттар / Қалиақпар Үсенхан
Сәресіде, арабша айтқанда суһур деп аталатын таңғы ас кезінде қазақтар талқанды сүтке қосып немесе маймен араластырылған майсөкті жеген. Бұл тойымды тағам болған соң, күні бойы әл беріп, аштықты біраз уақытқа дейін еске түсірмеуге көмектескен. Дала халқының сол кездегі тағамдары құнарлы сүт өнімдері мен дәнді дақылдар еді. Соған жарай көшпенділердің ораза ұстауына өте ыңғайлы болды.
Жарапазан фольклорға жақын дәстүр болған
Жарапазан – Рамазанның келетінін хабарлайтын дәстүр. Бұл дәстүр дінді ата-баба әдетімен ұштастырып, отбасының берекесі мен ұрпақ жалғасының сәтті болуын тілейтін кез. Жарапазаншылар көбіне үйге, әсіресе жаңа тұрмысқа шыққан қалыңдықтың үйіне келіп, ер жүрек ұлдар мен ару қыздардың дүниеге келуін тілеп өлеңдер айтқан.
Дәстүрлі жарапазан мынадай болған:
Айтамын жарамазан (жарапазан) есігіңе,
Қошқардай қос ұл берсін бесігіңе.
Қошқардай қос ұл берсе бесігіңе,
Кім келіп, кім кетпейді есігіне?Айтамын жарамазан есігіңе,
Қыз берсін құндыздай ғып бесігіне.
Қыз берсе, құндыздай қылып бесігіне,
Береді Алла бірге нәсібін де…Айтқанда Жарамазан тоямыз ба?
Кәдесін бұрынғының қоямыз ба?
Қой берсең, қозы берсең жарасады,
Апарып ауыз ашарға соямызда.Меккеде бір ағаш бар,
Басы күйген.
Жайылып жапырағы
Жерге тиген,
Осы үйде бір адам бар
Құдай сүйген,
Ол адамның сауабы жұртқа тиген.Айтамыз Жарамазан керегеңе,
Тілеймін шексіз тілек Берекеңе,
Тіленсе шексіз тілек Берекеңе
Ілінер берекелер керегеңе…
Кейде жарапазан көңілді, жарасымды ойын-сауыққа айналғанда, жеңешені шақырып әндеткенде, әулеттегі отанасы тәттілерін шығарып, өнер (performers) көрсеткен жарапазаншыларды дастарқанға шақырып, ізгі тілекпен қарсы алған.
Қазақтар пітір садақаны қалай берген?
Қазақтар оразаның соңында берілетін зекет пен пітір садақаның мәнін жақсы білген. Сол кезеңде пітір садақаның көлемі бір-екі дорба дәнге тең болған. Бұл шамамен 200–400 грамм. Ал бидай ұнын өндірмеген соң көшпенді қазақтар үшін бидай ұны саудаласып алатын бағалы зат еді. Сондықтан көбіне қазақтар пітір садақаны мал өнімдері арқылы берген. Мысалы, ет, сүт, жүн, қолөнер бұйымдары т.б. Ислам діні бойынша пітір садақа халықтың күнкөрісіне байланысты жергілікті өнім бойынша берілуі керек. Қазақ даласында бұл – мал шаруашылығынан алынған өнім болған.
Фото: 1940-1950 жылдар / Орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар арзиві / instagram / tukatimurid
Қадір түнін қара шаңырақта күзеткен халқымыз бұл түннің қасиетін біліп, қастерлеген. Осы түнде туған балаларға Қадірбек, Қадірбай, Айқадір, Қадірхан сияқты есімдер қойған. Бірақ өз дәстүрінде еліміз Қадір түнін отбасымен қарсы алған. Ата-бабадан қалған үй, қара шаңырақ — қасиетті мешіт ретінде саналатын. Қадір түнінде отбасылар өз ошақтарының жанына жиналып, үйінің, руының және жерінің амандығын тілеген.
Қазіргідей Түркістандағы Қожа Ахмет Яссауи кесенесінің жанындағы жер асты мешіттеріне немесе 11–14 ғасырдан қалған Маңғыстау жер асты мешіттеріне арнайы сапар шеккендер туралы аңыздар жоқ. Неге? Өйткені Қадір түнін әрдайым қара шаңырақта өткізген.
Қазақтар неліктен «молда бол, балам» деп айтқан?
Ертеде әрбір ауылда мешіт болмаған. Молданың жайлаудағы киіз үйі мен қыстағы үйі (балшықтан немесе саздан жасалған) — мектеп пен мешіт қызметін бірге атқарған. «Молла ( молда) бол, балам» деген тілек шындығында «ұстаз, ағартушы бол» дегенді білдірген. XI–XIX ғасырларда даланың әр түкпірінде салынған 35 мешіт халық мектептері мен медреселері ретінде қызмет еткен. Алайда Рамазан айында адамдардың осы жерлерге жаппай барғаны туралы аңыздар жоқ. Көшпенділердің Құдайға деген сеніміне көркем ғимараттың немесе зәулім мешіттің қажеті болмаған.
Фото: Wikipedia / Өткен ғасырдағы қазақ оқушылары
Әр ата-ана баласына ең алдымен әдеп пен тәрбие беріп, оқып-тоқуға, хат тануға баулыған. Сол ұғымды білдіретін «Қара күш бірді жығар, білімді мыңды жығар» деген мақал да бекер айтылмаған. Яғни күштің емес, ақыл мен білімнің үстем екенін халық ерте түсінген. XIX ғасырдың ортасына дейін қазақ балалары көбіне мектеп пен медреседе оқып, мұсылманша білім алды. Оларға сабақты негізінен молдалар берген.
Ұлы ақын Абай Құнанбайұлының да осы жайлы өлеңі бар:
Адамның бір қызығы – бала деген,
Баланы оқытуды жек көрмедім.
Баламды медресеге біл деп бердім,
Қызмет қылсын, шен алсын деп бермедім.
Қазақ халқы баяғыдан-ақ баласының көзі ашық, көкірегі ояу болғанын қалаған. Надандықты жақтырмаған, білімсіздікті мысқылдап, әжуаға айналдырған.
Көшпенді халық үшін дәстүр әрдайым әулеті мен өз үйінен басталған. Ұрпақ жалғастығының символы – қара шаңырақ, яғни отбасылық және діни салттар туып, сақталатын ата-баба үйі. Дәстүр мен діннің байланысында ұлттық элемент әрдайым бірінші орынға шыққан. Қазақтар Исламды қатаң ережелер жиынтығы ретінде қабылдамаған, керісінше оны өз дүниетанымы мен өмір салтына бейімдеген. Діни нормалар ұлттық дәстүрлерге сай икемделген, бұл әсіресе Рамазан айындағы сол дәстүрлерде айқын көрінеді.