×

Жиһанкездің жолы

Ақын, аудармашы Саят Қамшыгермен сұхбат

Жиһанкездің жолы
Саят Қамшыгер

Оны тек ақын, аудармашы ғана емес, жиһанкез деуге әбден болады. Сегіз жыл бұрын әріптес болдық. «Мөлдір бұлақ» журналының редакциясында байыз таппай жүгіріп жүретін. Сондағысы кішкентай оқырмандарымен

кездесу. Самайынан маңдай тері сорғалап, кітап пен журнал көтеріп жүргені – білімнің шоқ жұлдыздарын жағу, танымын кеңейту. Бәлкім, сол бойындағы шоқты өзгелермен бөлісуге асыға ма екен, кім білсін?!.

Таңертең Алматыда болса, кешке Қырғызстанда, келесі күндері Түркиядан бір шығатын Саят Қамшыгер расында «жүргенге жөргем ілінеді» деген тәмсілмен өмір сүретіндей...

 Балалар әдебиетінің кәусар бұлағы, жасыл құрағы болған ол, ешкімге алақан жаймай-ақ қаламымен жан бағып жүр. Ақын-жазушылар көп. Бірақ олардың бәрі Саяттай дамылсыз жазғанына адал бола алып жүр ме?..

 Соңғы 5 жылда Алматыдағы кітап дүкендерінде шетелдік әдебиеттер қазақ тіліне көптеп тәржімалануда. Әдеби агент ретінде Саят Қамшыгердің балалар әдебиетіне қосқан үлесі орасан.

«Көркем аудармалардың сапасы сын көтере ме? Қазақ жазушыларының кітаптарына сұранысты қалай арттырамыз?» деген сауал төңірегінде ақын, аудармашы Саят Қамшыгермен тілдескен едік.

 – Абай, Шәкәрім, Мағжан сынды тағы да көптеген ақындардың аудармамен айналысқанын білеміз. Әрбір ақын-жазушы көркем аудармамен айналыса алады деген ой туады. Бұған көзқарасыңыз қандай және осы саладағы көпжылдық тәжірибеңіз шығармашылығыңызға қалай әсер етті?

 – Орынды сұрақ. Негізінен, кез келген қаламгердің аудармамен айналысуы өте қиын нәрсе. «Бес саусақ бірдей емес» демекші, аудармаға ебі бар қабілетті тұлғалардың келгені дұрыс деп ойлаймын. Себебі аударма ісі ысылған, көпжылдық тәжірибесі бар мамандардарға зәру.

Сапалы аударма – кітаптың құндылығын арттырады

Бізге мазмұны терең аударма қажет. Оны оқитын оқырман өмірлік ситуацияларда  ішіндегі сөздік қолданыстарды пайдалана алуы керек. Бұған бір жарқын мысал келтірейін. 2015 жылы Әзірбайжанның Анар Рзаев деген атақты жазушысымен кездесіп, сол елдің Жазушылар одағының ғимаратын көрдім, ол кісінің әңгімесін тыңдадым. Маған сөз берген кезде: «мен сіздің шығармашылығыңызбен таныспын, кітаптарыңызды Берік Шаханұлы деген қазақ жазушысы аударғанын білемін» деп айтқым-ақ келді, бірақ өзге елдің қаламгері «шығармашылық» деген сөзді түсінбейді деп, творчествоңызбен таныспын дедім. Сол сәтте ол мені тоқтатып: «неге творчество деген сөзді қолданасың, қазақтың  «жасампаздық» деген әдемі сөзі бар емес пе?» деген кезде қатты таңғалдым. Сонау Әзірбайжандағы танымал жазушының қазақ ортасында жүрмесе де, «жасампаздық» деген сөзді біліп, маған ұсыныс ретінде айтқанына ерекше қуандым. Бұл, әрине, тек аудармаға ғана қатысты емес, жалпы кітап саласында осындай сирек қолданатын әдемі сөздерімізді жиі берсек, оны оқитын өзге ұлт өкілінің қаперінде сақтауы – еліміз үшін үлкен мәртебе деп ойлаймын.

Кез келген ұлттың тілі ерекше

Аударма ісімен айналысып жүріп, кез келген ұлттың тілі ерекше екеніне көзім жетті. Оны қаз-қалпында жеткізе білу – көп аудармашылардың, соның ішінде ақын-жазушылардың қолынан келе бермейді. Бұлай дейтінім, өз тәжірибемнен айтайын. Ең алғаш аудармамен айналыса бастағанымда бірқатар кедергілерге тап болдым. Мысалы, қырғыз ақындарының өлеңін аударған кезде, қазақ тілімен бірдей дыбысталып айтылғанмен, сөздердің мағынасы әртүрлі болып шықты. Қайбір жылдары Назгүл Осмонова деген қырғыз ақынының кітабын аударғанда «Жаздағы жапырақтай бүрледім» деген өлең жолында «жаз» деген сөзді сол күйі беріп, аудармай кеткен едім. Кейін Қырғызстанға көктем айында барғанымда, сол жердің ақындары «бізге енді жайда келіңіз» деді. «Жай» деген қай уақыт десем, «лето» дейді. Содан бірден сіздердегі «жаз» сөзі не мағына береді деп сұрағанымда: «біз көктемді «жаз» деп айтамыз» деген еді. Сол кезде мән беріп, астарына үңілгенімде, жазда жапырақтар бүрлемейтінін бірден аңғарар едім. Қазақтың сөзімен бірдей болғасын әрі аудармамен енді айналысып жүрген соң, осындай қателіктерге жол бердім.