Жекеменшік мектептердің саны 150-ден 900-ге дейін артты
Қазақстандағы жекеменшік білім беру саласы өсу шегіне жетті. Егер мемлекет пен жекеменшік мектептер бірін-бірі тыңдап, ортақ шешімге келмесе, бұл сала біртіндеп әлсіреп, бұрынғы маңызын жоғалтуы мүмкін. Бұл туралы білім беру саласының сарапшысы Нұрмұхаммед Досыбаев жекеменшік мектептердің даму барысын және соңғы жылдардағы мемлекеттік саясаттағы өзгерістерді талдай отырып жазды, деп хабарлайды Qaz365.kz.
2019 жылдан бері елдегі жекеменшік білім беру нарығы алты есеге ұлғайды. Жекеменшік мектептердің саны 150-ден 900-ге дейін артты, саладағы жұмыспен қамту едәуір көбейді, ата-аналардың қатысуы мен жеке инвестиция көлемі өсті. Алайда сарапшының пікірінше, бұл өсім негізінен сандық сипатта қалып, жекеменшік білім беруді орнықты институттары бар толыққанды салаға айналдыра алмады.
«2019 жылдан бастап жекеменшік білім беру нарығы сан жағынан алты есе өсті. Мектептер саны 150-ден 900-ге жетті, салада жұмыспен қамту артты, отбасылардың белсенділігі мен жеке инвестиция көлемі ұлғайды. Алайда бұл өсім негізінен сан жағынан ғана болды, ал сала берік жүйе ретінде қалыптасып үлгермеді», – дейді Досыбаев.
Сарапшы жекеменшік мектептердің қарқынды көбеюі өздігінен болған құбылыс емес екенін атап өтті. Оның айтуынша, бұл балалар санының өсуі мен үш ауысымды оқыту мәселесі ушығып тұрған кезеңде мектеп инфрақұрылымын жедел кеңейтуге бағытталған мемлекеттік саясаттың тікелей нәтижесі.
«Бұл өсімнің кездейсоқ болмағанын нақты атап өту қажет. Ол – саланы дамытудың алғашқы кезеңінде жүргізілген мақсатты мемлекеттік саясаттың тікелей жемісі», – деп жазады ол.
Досыбаевтың сөзінше, жекеменшік сектор мемлекет пен бизнес арасындағы әріптестік логикасымен дамыды. Яғни, жаңа мектептерді тез тұрғызып, қосымша орын ашу міндеті іс жүзінде кәсіпкерлерге жүктелді. Өсу үдерісі жан басына шаққандағы қаржыландыру, құрылысқа салынған капиталды өтеу бағдарламалары, жер телімдерін беру және салық жеңілдіктері арқылы қамтамасыз етілді.
«Бұл өсім мемлекет ұсынған қолдау шараларының арқасында болды: мектептердің күнделікті шығындары әр оқушыға қарай қаржыландырылды, мектеп салуға жұмсалған қаражаттың бір бөлігі қайтарылды, ірі жобаларға жер берілді және салықтық жеңілдіктер жасалды», – дейді сарапшы.
Оның айтуынша, алғашқы кезеңде бұл модель орынды болды. Мемлекет инфрақұрылым тапшылығын аз уақытта өз күшімен шеше алмады, жекеменшік сектор мәселені жедел еңсерудің құралына айналды. Отбасылар мектеп орындарына қол жеткізді, ал бизнеске өсуге мүмкіндік берілді. Алайда бұл міндет орындалған сайын институционалдық орта да өзгере бастады. Мектептердің көбі салынып болды, ал кейбір өңірлерде жаңа мемлекеттік мектептерде бос орындар пайда болды. Сондықтан бұрын мектеп жетіспегені үшін берілген қолдау енді өз маңызын жоғалта бастады.
«Мектептердің көбісі салынды. Сондықтан кей өңірлерде жаңа мемлекеттік мектептерде артық орындар пайда болды. Бұрын мектеп жетіспеушілігі маңызды мәселе болса, қазір ол негізгі фактор емес», – деп атап өтеді ол.
Осы тұста мемлекеттің жекеменшік секторға деген көзқарасы да өзгеріп келеді. Бұрын жекеменшік мектептер қосалқы тетік ретінде қабылданса, қазір олар қаржыландыру, кадр мен оқушы үшін бәсекеге түсетін дербес экономикалық субъект ретінде қарастырыла бастады. Сарапшының пікірінше, басты жүйелік қауіп те дәл осы жерден көрінеді.
«Жекеменшік білім беру – әлі де қызмет көрсету нарығы. Алайда ол құрылыс, банк, энергетика немесе аграрлық секторлармен тең дәрежеде субъектілігі бар экономика саласына айнала алған жоқ. Салада тұрақты өкілдік жүйесі, мемлекетпен диалог жүргізуге ресми мандат, бірыңғай жауапкершілік тетіктері мен ұлттық міндеттерді іске асыруға арналған ұзақмерзімді қатысу моделі жоқ», – деп жазады Досыбаев.
Сарапшы жас нарық үшін әртүрлі ұйымдардың өзара бәсекесі қалыпты құбылыс дейді: мектептер оқушыларға, мұғалімдерге, инвестицияға және реттеуші органның назарына таласады. Бірақ егер бұл бөліну ұзақ уақытқа бекіп қалса, мемлекет үшін сала белгісіздік пен басқарудағы қауіпке айналуы мүмкін.
«Мұндай жағдайда нарық мемлекет тарапынан сөзсіз түрде белгісіздік пен басқару қаупінің көзі ретінде көріне бастайды. Реттеуші саясат даму бағытын емес, керісінше, оңайлату, азайту және саланы ықпалы әлсіз ауқымға дейін ықшамдауды көздейді», – дейді сарапшы.
Досыбаевтың айтуынша, дамудың келесі сатысына өту үшін салалық мүддені білдіретін мықты өкілдік құрылымын құрып, нақты өкілеттіктерді сол институтқа табыстау қажет. Ол құрылым мемлекетпен келіссөз жүргізіп қана қоймай, ұжымдық шешімдердің орындалуын да қамтамасыз етуі тиіс.
«Келесі даму деңгейіне өту дербес салалық атқарушы институтқа нақты өкілеттіктер бермей, оны тұрақты қаржыландырмай және ортақ қатысу моделін қабылдамай мүмкін емес», – деп жазады ол.
Сарапшының айтуынша, бүгін жекеменшік білім беру саласы үшін ең маңызды мәселе – тек заңдарда емес, өзінің ресми ұйымдық мәртебесін анықтауда жатыр. Яғни сала немесе мемлекетпен толыққанды серіктеске айналып, өз құқықтары мен міндеттерін орындайды немесе өзінің шегі мен ауқымы тек сырттан шешілетін қарапайым нарық күйінде қалады.
«Сала не өз бетімен дамып, мемлекетпен толыққанды серіктеске айналады, яғни өз құқықтары мен міндеттерін орындайды. Немесе ұзақ мерзімде оның көлемі мен шегі тек сырттан шешілетін, тәуелді нарық болып қала береді», – деп қорытындылады Досыбаев.
Еске сала кетейік, бұған дейін біз жекеменшік мектептердің Қазақстанда тез көбейіп, орын тапшылығын жойғанын, алайда сонымен бірге саланың мәселелері айқындала түскенін жазған едік. Атап айтқанда, мемлекеттік қолдау мен реттеуші талаптарға тәуелділік, мұғалім тапшылығы мен педагогтар үшін бәсеке, білім сапасының өңірлер бойынша біркелкі болмауы және бірыңғай салалық өкілдіктің жоқтығы. Соның салдарынан қаржыландырудағы немесе мемлекеттік талаптардағы кез келген өзгеріс тұтас нарыққа бірдей соққы болып тиеді.
