Бүгінде агробизнеске тар салалық көзқараспен қарауға болмайды.
Асылхан Туғанбаев – агробизнес саласындағы ірі кәсіпкер және ауыл шаруашылығын тиімді басқару, өндірісті кеңейту және жұмыс орындарын құру мәселелері бойынша танылған сарапшы. Оның тәжірибесі агросектордың экономика мен өңірлік дамуға ықпалын практикалық деңгейде бағалауға мүмкіндік береді.
– Асылхан мырза, көпшілік агробизнесті әлі де дәстүрлі сала ретінде қабылдайды. Сіздіңше, қазіргі агробизнестің экономикадағы шынайы рөлі қандай?
– Бүгінде агробизнеске тар салалық көзқараспен қарауға болмайды. Бұл тек өнім өндіретін бағыт емес, бұл –экономиканың тұрақтылығына, еңбек нарығына, азық-түлік қауіпсіздігіне және өңірлік дамуға тікелей ықпал ететін стратегиялық сектор. Ірі және тиімді ұйымдастырылған агробизнес өз айналасында толық экономикалық экожүйе қалыптастырады: өндіріс, логистика, сақтау, жеткізу, өңдеу, сауда, кадр даярлау, технология енгізу. Яғни оның әсері бір шаруашылықтың аясынан әлдеқайда кең. Мен агробизнесті әрдайым ел экономикасына нақты құн қосатын, жұмыс орындарын қалыптастыратын және ұзақмерзімді өсімге ықпал ететін жүйе ретінде қарастырамын
– Сонда агробизнестің жұмыс орындарын ашудағы ықпалы сіз айтқандай ауқымды ма?
– Әрине. Агробизнес тек маусымдық еңбекпен шектелмейді деген түсінікті өзгерту керек. Қазіргі ірі агробизнеске тек далада еңбек ететін мамандар емес, сонымен қатар басқарушылар, агрономдар, техникалық сарапшылар, логистика мамандары, жеткізу тізбегін үйлестіретін қызметкерлер, қаржы және операциялық менеджментпен айналысатын кадрлар қажет. Яғни бұл сала бір мезетте бірнеше кәсіби бағытты дамытады. Сондықтан агробизнестің жұмыспен қамтуға әсері тікелей ғана емес, жанама түрде де өте жоғары.
– Сіз агробизнесті көбіне әлеуметтік маңызы бар сала ретінде емес, үлкен экономикалық күш ретінде сипаттап отырсыз. Бұл көзқарас неден қалыптасты?
– Бұл ең алдымен тәжірибеден қалыптасты. Ұзақ жылдар бойы агробизнес саласында жұмыс істей отырып, мен бір нәрсені анық түсіндім: дұрыс басқарылған агроқұрылым тек өнім беріп қана қоймайды, ол тұрақты экономикалық қозғалыс тудырады. Егер өндіріс көлемі өссе, оған ілесіп тасымал дамиды, сақтау жүйесі күшейеді, жаңа серіктестер пайда болады, еңбек нарығында сұраныс артады. Осындай тізбекті әсердің өзі агробизнестің шын мәнінде ірі бизнес ретінде қарастырылуы қажет екенін дәлелдейді.
– Қазіргі кезеңде ірі агробизнес иесіне қандай талап қойылады?
– Бүгінгі агробизнес жетекшісі тек өндірісті білетін адам болмауы керек. Ол стратег болуы керек. Нарықты түсінуі, тәуекелді басқаруы, технологияны бағалай алуы, ресурсты тиімді бөлуі, ұзақмерзімді жоспар құруы қажет. Қазір өнім өндіру жеткіліксіз – оны дұрыс сақтау, тиімді жеткізу, шығынды бақылау, өнімділікті арттыру, климаттық және нарықтық өзгерістерге тез бейімделу маңызды. Сондықтан агробизнестегі табыс жер көлемімен емес, басқару сапасымен өлшенеді.
– Сіздің ойыңызша, ірі агробизнес өңірлік экономикаға нақты қалай әсер етеді?
– Әсері өте нақты. Ірі агробизнес бар жерде тұрақты айналым болады. Адамдар жұмыспен қамтылады, қосалқы қызмет түрлері дамиды, жергілікті кәсіпкерлерге жаңа мүмкіндік туады. Бұдан бөлек, мұндай бизнес инфрақұрылымдық тәртіп пен өндірістік мәдениет қалыптастырады. Ең бастысы – өңірдегі экономикалық белсенділік артады. Кей жағдайда бір ғана мықты агробизнес бірнеше шағын бағыттың дамуына себеп болады. Сондықтан мен агробизнесті жеке кәсіп емес, кең әсер ететін экономикалық платформа деп санаймын.
– Қазір әлемде азық-түлік қауіпсіздігі, климат және өндіріс тиімділігі қатар талқыланып жатыр. Осындай жағдайда агробизнестің рөлі қалай өзгереді?
– Қазір агробизнес бұрынғыдан да маңызды бола түсті. Себебі бұл сала енді тек өнім өндіру міндетін ғана атқармайды. Ол тұрақтылық, бейімделу және тиімділік мәселелерін шешуі керек. Климаттық қысым күшейген сайын, су ресурстары азайған сайын, шығын өскен сайын агробизнесте технология мен басқару шешуші факторға айналады. Болашақта бәсекеге қабілетті болатындар –инновацияны практикамен ұштастыра алатындар. Сондықтан агробизнестің жаңа буыны тек фермерлік деңгейде емес, ұлттық экономикалық қауіпсіздік деңгейінде ойлауы тиіс.
– Сіз өз тәжірибеңізде бұл саланы қандай ұстаныммен дамыттыңыз?
– Мен үшін агробизнестің негізгі қағидасы – тиімділік пен тұрақтылықтың қатар жүруі. Өсу тек көлем арқылы емес, сапалы басқару, дұрыс ұйымдастыру және жүйелі шешімдер арқылы келуі керек. Мен әрқашан агробизнесті қысқамерзімді табыс көзі емес, ұзақмерзімді ықпал ететін сала ретінде қабылдадым. Сондықтан өндірістің нәтижесімен қатар оның экономикалық және әлеуметтік әсеріне де назар аудару маңызды деп есептеймін.
– Сіздің ойыңызша, агробизнес неге болашақ экономикасының негізгі бағыттарының бірі болып қала береді?
– Өйткені кез келген ел үшін азық-түлік, жұмыспен қамту және ішкі экономикалық тұрақтылық – базалық басымдықтар. Ал агробизнес осы үш бағыттың тоғысқан нүктесінде тұр. Ол нақты өнім береді, жұмыс орындарын ашады, өңірлерді ұстап тұрады, жаңа технологияларды енгізуге мүмкіндік береді. Сондықтан агробизнес – ескі модель емес, керісінше, болашақтың ең маңызды стратегиялық салаларының бірі.
– Соңғы сұрақ. Агробизнестегі ірі кәсіпкердің қоғам алдындағы жауапкершілігі қандай болуы керек?
– Ірі кәсіпкер тек табысқа жауапты адам емес. Ол тұрақтылыққа, сапаға, жұмыспен қамтуға, өндірістік мәдениетке және саланың болашағына жауап береді. Нағыз ірі кәсіпкер өз бизнесінің аясынан кеңірек ойлайды. Ол тек бүгінгі нәтижені емес, ертеңгі жүйені қалыптастырады. Меніңше, агробизнестегі көшбасшылық дәл осы деңгейден басталады.
